Het hellend vlak van Ronquières

Vanaf Namen voeren wij op de Sambre de hele tijd opvarend, en Namen ligt aan de Maas natuurlijk zelf ook al hoger dan Luik. Verderop gingen we het Kanaal van Charleroi naar Brussel in, waar we tot ruim halverwege nog steeds in de sluizen omhoog gezet werden. België blijkt een soort centraal plateau te hebben, het Plateau van Henegouwen, waar we met een wijde kronkel langs het Oosten en het Zuiden en terug omhoog naar het Noorden op geklauterd zijn. Het hoogste punt bereikten we bij Ronquières, 180 meter boven de zeespiegel. Het is hemelsbreed een kilometer of zeventig van Antwerpen vandaan, de stad die als zeehaven natuurlijk op zeeniveau ligt. Dat maakt de afdaling redelijk steil.

De kop van die afdaling gaat er in ieder geval snel van af. Bij Ronquières is een installatie gebouwd waar een compleet schip van maximaal 85 meter lengte een grote bak in vaart en vervolgens met bak en al op spoorrails naar beneden wordt gebracht, zeventig meter over een lengte van 1,4 kilometer. Het is bekend als het Hellend vlak van Ronquières, en als je het ziet weet je niet of je moet grinniken om de absurditeit of onder de indruk zijn van de techniek. Wat mij betreft overheerst het laatste.

Hoog boven het landschap

Bovenaan de glijbaan

Het Hellend Vlak was onderdeel van een groot plan om de Belgische waterinfrastructuur te moderniseren. Wie voorheen over water van Charlerloi naar Antwerpen wilde, moest hier binnen twee kilometer zestien sluizen nemen om zestig meter hoogteverschil te overbruggen. Dat kon soms wel twee dagen duren. Het Hellend Vlak was daar een overweldigend antwoord op, dat in zijn ambitie te vergelijken valt met onze Deltawerken.
Toch wordt het wel gerekend tot de grands travaux inutiles – niet om zijn techniek maar om de economie. De Waalse steenkolenmijnen werden gesloten, en hoe het met de staalindustrie ging hebben we in Charleroi zelf gezien.

Het spoor voor ons...

Nog over de techniek, er zijn twee bakken met elk hun eigen contragewicht, wat het mogelijk maakt één bak stil te leggen voor onderhoud en toch, met halve capaciteit, de scheepvaart gaande te houden. Het systeem verliest, anders dan bij sluizen, bijna geen water. En het voorziet in zijn eigen energie door een kleine turbine onderaan. De uitkijktoren is 150 meter hoog, met bovenin een bezoekerscentrum.

... en achter ons

De andere bak

Industrieruïne Charleroi

Over de Maas door de Ardennen varend hadden we uitzicht op gesteenteformaties van 300 miljoen jaar oud. Dat is veel, zo veel dat het ons niets zegt. Met de vaart door Charleroi kregen we een blik op de prehistorie van onze eigen tijd, die wel een bijna afgrondelijke sensatie opleverde. "Oekraïne", had een van ons eerder al opgemerkt; nu kwamen er beelden langs die deden denken aan de helse krochten van Piranesi. Het heeft een aantal kunstenaars geïnspireerd tot indrukwekkende, strip-achtige grafittis, waar de suggestie van een demonenstrijd in Jurassic sfeer dik bovenop ligt. Een van de scènes speelt zich duidelijk in een zeer warme omgeving af, anders zou de dame op haar oerbeest een lelijke kou kunnen oplopen.

Als een roos tussen de brandnetels

Charleroi blijkt een industrieel kerkhof te zijn, dat er nauwelijks aan ontkomt zichzelf te verslinden. Alles is er van ijzer – geen wonder want dat maakten ze er zelf, in gigantische hoeveelheden. De hoogovens en staalfabrieken staan er nog, maar bedrijvigheid is er nauwelijks. Alleen lijken er nog een stuk of wat smeltovens te werken; de bergen schroot op de kades zijn in ieder geval gigantisch, en er wordt ook nog steeds van aangevoerd. Afvoer zagen we ook wel, van rollen draad en bandstaal, maar in hoeveelheden die niets voorstelden bij de enorme fabriekshallen.

Eigendom Deutsche Bank

De enige denkbare reden waarom die fabriekskarkassen niet zelf in de smeltovens verdwijnen, zagen wij op een bordje langs de kade staan: "De installaties en voorwerpen op dit terrein zijn het bezit van firma XYZ ten behoeve van Deutsche Bank AG". Zwakke bankbalansen zijn zo'n droog, theoretisch begrip. Hier zie je de tastbare werkelijkheid erachter, op een manier die wel veel beeldender is dan leegstaande kantoorgebouwen.

Vaart over de Acheron

Niettemin zijn al deze aftandse installaties en fabrieken natuurlijk ooit gloednieuw geweest. Het was hier een bruisende omgeving, met bouwactiviteiten zo ver het oog reikt. Er is hier tot het midden van de twintigste eeuw geweldig veel geïnvesteerd, en er moet ook overeenkomstig veel geld verdiend zijn. Dat was de tijd van de Waalse overhand in België. Nu is het een gemelijk en gedeprimeerd land. We merken het aan de sluiswachters. Hun onverschilligheid en desinteresse steekt schril af bij de professionaliteit die we kennen van hun Duitse en ook hun Nederlandse collega's. Een van hen had niet zo'n zin zijn sluis in gebruikelijk tempo te schutten, want hij had zijn aandacht nodig voor de groentesoep die hij stond te maken. Wij zagen hem door het raam bezig de prei en de wortels in de pan te snijden.

Naar Givet – en terug

 Hoe komt het dat er allemaal verhalen en boeken op de markt zijn over varen in Frankrijk, ook met schepen zoals de Anna Koosje, waar alleen maar foto's bij staan van zonnige landschappen en vrolijk kijkende mensen bij hun schip met gedemonteerd stuurhuis?

Wij waren in Givet, aan de Franse Maas. Ook als verder alles anders loopt en we deze zomer bijvoorbeeld in het Zweedse Götakanaal terecht komen, dan nog zijn we in Frankrijk geweest!

Het aanvaren van de handelskade in Givet ging trouwens soepel en goed, behalve dat een van onze wrijfhouten bleef haken achter een onhandig uitstekend kadetrappetje, dat daardoor enigszins gekreukeld raakte. Wij gingen dus op zoek naar een instantie om de schade te melden. Bij het kastje van het Hotel de Ville wist men "ce n'est pas à nous, c'est à la VNF". Bij de muur van de VNF wist men zeker dat het trappetje van de gemeente was, en dat bleek bij nader inzien, na terugkomst bij het kastje, ook zo. Dus politie, proces verbaal, genieten voor iedereen. In het bijzonder voor mij, omdat ik weer met mijn ordner vol documenten mocht optreden als Chef Bureaucratie, Formulieren en Corruptie, wat mij in Oost-Europa ook leuke ontmoetingen heeft opgeleverd. Aan het eind was iedereen Europees blij en verbroederd. De politie omdat ze het heel sportief vonden dat we niet de plaats delict hadden ontvlucht, en wij omdat we zulke brave padvinders waren geweest.

Tot aan Givet hadden we gevaren met het stuurhuis intact. Een paar kilometer verderop is de eerste tunnel, met een kruiphoogte van 3.50 meter, dus met een bijna routineuze exercitie demonteerden wij het dak, de deuren en de staande panelen en legden die op het roefdek. We hadden er nog maar net een dekzeil overheen getrokken of de onweersbui die al geruime tijd op de loer lag, stortte zich leeg boven ons, de stuurhuispanelen en onze weerloze en dakloze apparatuur.

We hebben het die nacht aangezien. De volgende ochtend dweilden we de natte zooi op, stelden vast dat je van onder een dekzeil niet goed kunt zien waar je vaart, en dat de weersverwachting voor de komende dagen op 99% neerslagkans stond. Dat soort ontberingen past niet bij gevorderde heren van stand, bedachten wij. Dus we bouwden het stuurhuis weer op en keerden om richting Namen. Dan konden we nog een tijdje met een dak boven ons hoofd sturen en verderop wel zien of en hoe we Frankrijk in gingen. Want een ding werd ons duidelijk, er is geen enkele toegang tot de Franse waterwegen, ook over de grootste kanalen niet, als je hoger bent dan 3.50 meter. In zonneschijn, maar ook als het regent. Wie Frankrijk in wil, moet een toontje lager zingen.

Dit besluit betekende dat we na Namen linksaf de Sambre in moesten, want de aftocht blazen richting Luik en Namen, dat deden we nog niet. Zo kwamen we in Charleroi, een oude stad waar door de langsrazende oorlogen van de twintigste eeuw niets ouds meer te vinden is. Dit is net Oekraïne, merkte een van ons op. Inderdaad, het deed denken aan onze Oost-Europareis van twee jaar geleden, langs verouderde, roestige en verlaten industriecomplexen. Zelfs de rivier is net zo vervuild als bijvoorbeeld de Servische trajecten van de Donau, met niet alleen losse voorbijdrijvende losse troep maar ook complete volle vuilniszakken. De chemische vervuiling zie je niet, maar die schijnt er ook volop te zijn.

En het bleef plenzen. "Het is ook wel heel lang droog geweest, de tuin had echt wel wat water nodig", merkte ons thuisfront die avond monter op. Maar wij zaten nog steeds met het treurige vooruitzicht van lekkende dekzeilen in plaats van een comfortabel dicht stuurhuis. Was dit de bedoeling, vroegen we ons af, en bedachten toen dat Frankrijk wel een doel is maar geen verplichting. Dus wat doen we op weg naar Chalon sur Saone, waar we op 15 augustus, over drie maanden dus, een afspraak hebben? We draaien morgen naar het noorden, richting Brussel. Dan mogen we ook eens een keer het waterbouwkundige wonderwerk van het hellend vlak van Ronquières beleven, we gaan door naar Antwerpen, Gent en misschien Brugge, en dan zien we wel weer. Het was tenslotte een ontdekkingsreis, en dan moet je niet doen alsof je aan een dienstregeling vastzit.

Dinant

Dinant, citadelle, église, péniche

Mooie vaart langs de Maas. Het valt op hoe weinig nieuwbouw hier is, wat waarschijnlijk duidt op weinig economische dynamiek. Wat je veel ziet, zijn Cluedo-huizen van sombere natuursteen, met smeedijzeren balkons en middeleeuwsige torenkamers, die zich prima lenen voor onopgeloste moorden.

Dinant, vaak op de kaart gezien, nooit geweest. Het is een oud stadje, ingeklemd tussen de ingeslepen rotsen van de Maas en dus zonder uitbreidingsmogelijkheden. Ja, misschien is er wel een buitenwijk bovenop de rotsen, maar als de café's, de winkels en de kerk beneden zijn, hoor je er toch niet bij.

Beneden aan de Maas draait alles om toerisme, dat is duidelijk, en ze doen hun best het aanbod fris te houden. Zo is het dit jaar 200 jaar geleden dat Adolphe Sax is geboren, de uitvinder van de saxofoon en Dinants aanspraak op wereldfaam. Er is een Rue Adolphe Sax, er is een huis waar Adolphe Sax misschien vlakbij heeft gewoond, en de brug over de Maas staat dit jaar vol met tientallen manshoge plastic saxofoons die allemaal een Europees land verbeelden. Die brug is trouwens ook wereldberoemd, want Charles de Gaulle is er in de oorlog gewond geraakt. Waaraan, dat stond er niet bij.

België  blijft een wonderlijk land dat geniet van het absurde. Een affiche langs de weg beweert dat "Si Alphonse Sax s'était appellé Alhonse Vandenbroeck, John Coltrane et Charlie Parker auraient éte de fameux Vandenbroeckophonistes". Een grap trouwens die doet denken aan de observatie dat het mooi was geweest als Hitler geen wees was geworden en de naam van zijn adoptieoom had aangenomen. "Heil Schicklgruber" klinkt gewoon niet zo sterk.

Magritte meets Sax: ceci n'est pas un saxophone

Belgische Maas, vanaf Namen door de Ardennen

Er is even een lacune in de berichtgeving tussen Luik en Namen, omdat ik een kooruitvoering in Driebergen moest bijwonen die ik niet mocht missen. Op maandag 5 mei reed ik per trein door de Belgische Maasvallei, waar een of twee dagen eerder de Anna Koosje had gevaren. 

Deze week is er een hooggeleerde aardwetenschapper aan boord, die ons vast ter voorbereiding het bijgaande geologische kaartje had gestuurd. Het eerste dat hij erbij zei is dat de Ardennen vol gesteenteplooien zit; tot aan Namen stroomt de Maas in een van die plooien, maar vanaf Namen, stroomopwaarts kijkend, gaan we er dwars doorheen.

Dat geef een spectaculaire kijk op de gesteenteformaties op, die ons werden uitgelegd met heel alledaagse vergelijkingen. Stel je hebt een tafel met een kleed erop. Kantel vervolgens die tafel en het kleed zakt in plooien naar beneden Laat nu ook dat kleed nog eens kilometers dik zijn, en schaaf er, zoals in dit geval door erosie, het merendeel van af. Wat je overhoudt is een kijkje op de onderste, alleroudste lagen van het kleed. Dat is ook te zien aan de kleurencode links op het kaartje. Brabant, en helemaal Nederland verder naar het noorden, is piepjong, zo'n 35 tot 50 miljoen jaar oud; het Dinantien, van Dinant dus waar wij langs voeren, is de diepste en oudste etage van het Carboon, zo'n 330 miljoen jaar oud. Als je daarbij bedenkt dat je kijkt naar sedimentslagen die ooit op een zeebodem zijn gevormd en later zijn overdekt door nieuwere, soms tien kilometer dikke lagen van het tafelkleed, begin je je een beetje een eendagsvlieg te voelen in de lange aardhistorie.

Limburgse Maas en Julianakanaal

Overnacht in Roermond, op een plek waar we eigenlijk niet hadden mogen liggen, maar de gemeentehavenmeester maakte er geen probleem van. We maakten na vertrek een toeristische omweg over de Maasplassen – allemaal voormalige rivierbochten natuurlijk – en werden daar passend genegeerd door een paar zwarte zwanen. Wat bijzonder, dacht ik. Verderop waren er wel tientallen, zo veel had ik er nog nooit bijelkaar gezien. Helaas, geen foto.

Daarna was er niet veel Maas meer te beleven. Iets verderop, bij Maasbracht, kwamen we de eerste serieuze sluis tegen, elf meter maar dan ook gelijk met drijvende bolders. Daar doken we het Julianakanaal in, dat ons straks tot aan Maastricht brengt. Na een vergelijkbare sluis bij Born zitten we intussen op 46 meter boven NAP.  Niet echt indrukwekkend, maar er is toch maar 78 ton staal een halve Domtoren omhoog geduwd!

De bewegwijzering hier is goed bedoeld maar de spelling laat te wensen over...

Schoon schip

Aan het eind van het winterseizoen is de Anna Koosje altijd een beetje treurig. Te weinig aandacht, geen levendigheid aan boord, wel vuil op het dek en schavieling op de draden. Voor landrotten, dat zijn de touwen waar je het schip mee vastmaakt, op jachies ook wel aangeduid als landvasten.

Ze zagen er niet uit, daar werden we zelf ook mies van dus er moest wat gebeuren. Zouden ze de wasmachine in kunnen?

Ja dus, en ziehier het resultaat.

Links vóór, rechts na de wasbeurt. Morgen doen we de rest, dan wassen we gelijk ook de onderbroek van vorig jaar mee!