Meaux

Meaux, we stelden het ons zo weldadig en romig voor. Brie is een van de smakelijkste kazen van Frankrijk, en dat heb ik op goed gezag. Talleyrand bracht het in grote hoeveelheden mee naar het Congres van Wenen om er de overige gedelegeerden mee te paaien, niet zonder succes, en de brie de Meaux is een van de bekendste.

Maar Meaux lag ook in de vuurlinie van de slag om de Marne in 1914, en dat geeft het een uitstraling die doet denken aan menige Duitse stad. Er is veel verwoest geweest, haastig weer opgebouwd, en er is nooit het patina van herwonnen welvaart overheen gegroeid. Het is een arme stad, geen luxe winkelstraten, geen mooie warenhuizen of modezaken, wel veel marginale winkeltjes. En een kathedraal die ontroert om het contrast tussen de droom en de werkelijkheid. Twee torens had zij moeten hebben; een is er zo’n beetje voltooid, en op de andere staat al een paar honderd jaar een soort provisorisch hoedje. Natuurlijk is zij ook kapotgeschoten geweest, weer hersteld ten koste van veel geld dat is opgebracht door God weet wie. Wel staat zij prachtig centraal in de stad, te midden van het leven van de mensen – wat ook betekent dat je haar wel móet onderhouden, want als zij verkommert, verkommert de stad nog verder. “Het is als een erfenis die je niet wilt hebben”, zei een van ons.

Nog even over Dom Pérignon

Het verhaal gaat dat God de hemel en de aarde schiep in zes dagen, en dat hij rustte op de zevende dag. 

In werkelijkheid vond hij het na vijf dagen al welletjes. Hij keek tevreden naar zijn schepping en vond dat hij wel aan champagne toe was. Maar die was er niet. 

Dus ging hij nog een dag door en hij schiep de mens. Hij wachtte een paar duizend of een paar miljoen jaar, maar dat doet er niet toe want als je God bent, heb je de tijd. 

Toen begon de kellenaar van de abdij in Hautvillers te knutselen met zijn wijnen, en zo kreeg God zijn Dom Pérignon. 

Wij zijn er om mooie en lekkere dingen te maken. 

Champagne

Stuurhuis weer opzetten

Varend over de Marne, overal uitgestrekte hellingen met druivenaanplant, zo veel dat je je afvraagt hoe het komt dat er geen champagne in de rivier stroomt.

We hebben overnacht voor de sluis van Cumières. Van hier tot in Parijs zijn de bruggen hoog genoeg om ons met stuurhuis en al door te laten, zelfs inclusief het Canal de Saint Martin dat onder een deel van de stad heen gaat en dat we niet willen missen. Dus het stuurhuis ging er weer op. We kijken nu minder bezorgd naar hoge stapelwolken.

Ik mag lekker bij mammie achterop!

De reden om bij Cumières te willen liggen is dat mij een bedevaart voor ogen stond, naar het graf van Dom Pérignon, de uitvinder van de champagne zo wij die nu kennen. Hij was eind zeventiende, begin achttiende eeuw cellier, kellenaar in de abdij van Hautvillers, een dorp op drie kilometer afstand van Cumières. Tien minuten fietsen, vond mijn routeplanner, maar die is kennelijk ingesteld op vlak terrein. Hautvillers, ik had het kunnen bedenken, ligt hoog, op 190 meter zo mijn skitrack-app wist te melden, terwijl onze ligplaats voor de sluis op 70 meter hoogte lag.

Een pelgrimage moet een beetje moeilijk zijn, en het doel is de reis, zo de moderne spirituele waarheid luidt. Dat is maar goed ook want het graf in de abdijkerk was sober en Dom Pérignon werd er niet geschonken. Het abdijcomplex zelf is tegenwoordig eigendom van Moët & Chandon, het bedrijf dat de naam Dom Pérignon beroemd heeft gemaakt als prestigelabel. Abdijen die naar wijnbedrijven overgegaan, ik moest denken aan de Badia di Coltibuono in Chianti, waar de firma Antinori nu mooie wijnen produceert. Het blijft geestrijk.

De grafplaat van Dom Pérignon

We kwamen trouwens langs een stadje dat Dizy heet, dat past volgens mij wel bij bubbels. En verder heb ik nooit geweten dat er zo ongelooflijk veel champagnebedrijven zijn, in Cumières alleen al zag ik er zeker tien, voor mij allemaal onbekend. Een ervan was van een weduwe, niet Clicquot maar een andere. Ik moest denken aan de Weduwe Van Nelle van de halve zware, en Weduwe Joustra van de Beerenburg. Waar zijn al die kerels zo vroeg aan doodgegaan?

Het verhaal van Dom Pérignon en de champagne is trouwens interessant. Hij slaagde erin een vlakke wijn prikkels te laten ontwikkelen, maar wat deed je met de druk die dat opleverde? Tot laat in de negentiende eeuw droegen champagnearbeiders draadmaskers als bescherming tegen exploderende flessen. Pas met de ontwikkeling van de drukbestendige, zware fles en de gezekerde kurk werd het veiliger. Vooral kon er vervoerd en geëxporteerd worden, waardoor champagne zich kon ontwikkelen tot het prestigeprodukt dat het nu is.

Champagne

Overigens heb ik links en rechts gevraagd wat dat “Dom” voor Pérignon betekent. Bij het toeristenkantoor van Hautvillers zeiden ze dat het zoiets was als het Spaanse Don, een soort heer of mijnheer dus. Uitgesloten lijkt me dat, niemand gaat op een grafzerk zetten dat “mijnheer Petrus Pérignon” hier ligt. Boven aan die graftekst staat ook DOM, maar dat is iets anders, Deo Optimo Maximo. Het Dom van Pérignon is waarschijnlijk een soort ordeaanduiding – wie het weet mag het zeggen.

De velden van de Champagne, met de Marne

Het gaat goed met ons...

Aangemeerd in Sillery aan het Canal de l' Aisne à la Marne

Reims; Canal de l'Aisne à la Marne

De doop van Clovis, beeld van Daphné du Barry.
Het onderligende thema is: 'wie is hier de baas'

Reims was een van de plaatsen die we per se wilden aandoen. Waarom? Cultuur natuurlijk, en historie. Het is immers de stad waar iedere Franse koning gekroond moest worden, anders was hij het niet. Het precedent daarvoor was de doop van de Frankenkoning Clovis door bisschop Remigius of Remi rond het jaar 500. Volgens het verhaal was hij door zijn vrouw Clothiilde bekeerd tot het christendom, maar waarschijnlijker was die doop een zet op het politieke schaakbord. Clovis verwierf macht en legitimiteit in ruil voor onderwerping aan de Christelijke geloofsleer, en dus de paus. 

Overigens blijkt de naam Clovis een variant te zijn van Chlodowech, Lodewijk dus, de grasmaaier bij ons thuis. Maak van de 'ch' een h-klank, de v is sowieso uitwisselbaar met de u, en het is duidelijk waarom zoveel Franse koningen Louis heetten. 

Reims was zo ook de stad waar la pucelle uit Domrémy, het meisje Jeanne d'Arc, de aarzelende dauphin heen dirigeerde om zich te laten kronen – sacre is het Franse woord, wijding – en zich aan het eind van de honderdjarige oorlog legitiem aan het hoofd te stellen van het geteisterde Frankrijk.

Maar laten we er geen doekjes om winden: die geschiedenis hebben we uit een boekje. Waarom we echt naar Reims wilden is dit:

De champagne was op!

Geen hoofdkantoren in Soissons

Eens, op een vroegere reis door Picardië, over land, trof het me dat hier zo weinig goede hotels zijn. Toen ik eindelijk wat gevonden had en de eigenaresse daarover vroeg, gaf zij als verklaring dat er in deze streek geen hoofdkantoren zijn. Hoofdkantoren brengen contacten, verkeer, adviseurs, hogere inkomens, koopkracht, welvaart, cultuur.

Ze zijn er dus niet, in Soissons en omgeving. Ze zijn er wel geweest, tot ongeveer de Franse Revolutie, en het waren abdijen. In of tegen het centrum van Soissons waren er twee. Naast het zichtbare aspect van de abdijkerk en het kloostercomplex waren het economische eenheden van betekenis, vooral op basis van hun vaak enorme grondbezit. Dat leverde inkomsten en rijkdom, die zich vervolgens uitspreidden in de richting van studie, wetenschap, kunst en cultuur.

De revolutie was fel gebeten op abdijen, vermoedelijk juist om dat grondbezit dat hen deel maakte van het feodale systeem. Zo was Cluny in Bourgondië ooit het grootste abdijcomplex van de christelijke wereld; de revolutionaire machthebbers verkochten het aan een bouwmaterialenhandel die het ongeveer steen voor steen afbrak en daar goede zaken mee deed. Precies hetzelfde gebeurde met de twee abdijen van Soissons. Deze streek was sowieso bekend om de steen waarmee heel wat Parijse paleizen en hôtels zijn gebouwd, en stenen uit een abdijmuur bikken is heel wat makkelijker dan ze uit een groeve halen.

De abdijkerk van Saint-Jean-des-Vignes

Zo verdwenen de abdijen en er kwam geen hoofdkantoor voor in de plaats. Hun grondbezit kwam in handen van anderen, waarschijnlijk van het soort dat we nu in een andere context aanduiden als oligarchen, en wier nazaten nu voornaam en deftig zijn. Zonder binding met stad of streek lieten zij de opbrengst van de landerijen voortaan naar elders vloeien. Weg welvaart en cultuur, hallo armoede en middelmatigheid. Je ziet en proeft het overal op straat.

Soissons kent dus nu twee grote open ruimtes in de stad waar ooit de abdijen stonden. Van een ervan  zijn nog de indrukwekkende torens van de abdijkerk over, met een gapend gat waar ooit een roosvenster zat.

Merkwaardig genoeg richtte de revolutionaire woede zich niet op de kathedraal. Die was altijd al inachevée, onvoltooid, met slechts één toren waar er twee bedoeld waren. Zij mocht blijven staan, maar was 1914-18 aan de beurt om ruïne te worden. In 1938 was zij weer herbouwd, inachevée en al. De Tweede Wereldoorlog overleefde zij, maar de kogelgaten zitten nog her en der in de muren – net zoals in de muur van de kade waar wij aan lagen trouwens. Soissons zit al tweehonderd jaar in de hoek waar de klappen vallen.

De kathedraal na 1918

Arm Picardië

Het is weer zondag. Vroeger zag je dat aan serieus kijkende mannen en vrouwen die in donkere kleding ter kerke gingen. Nu zijn het weer mannen – vrouwen veel minder – die zich  in rare pakjes op de veel te smalle zadels van hun racefietsen laten zakken.

We zitten op de Aisne – laat bij het uitspreken de ‘s’ maar zitten – in département 02. Die zijn hier in alfabetische volgorde genummerd, zodat Aisne alleen Ain als 01 heeft moeten laten voorgaan. Het is voor het eerst in Frankrijk dat we op een rivier zitten met natuurlijke oevers, bebost en zonder beschoeiing. Het landschap is glooiend aan het worden, je ziet weer huisjes die oprijzend tegen een heuvelflank aan zitten, de vogeltjes fluiten, de zon schijnt en wij zijn de enigen op het water. Heerlijk, een stuk beter dan fietsen!

Straks komen we langs Soissons, voor ons de laatste plaats in Picardië. Daar leggen we zo mogelijk even aan, al is het alleen maar om de kathedraal ons respect te betuigen – respect en medeleven. Want het gaat er niet goed. Met heel Picardië gaat het niet goed. Ooit was het een rijk gebied, dat is te zien aan het ongelooflijke aantal gotische kathedralen dat hier sinds de dertiende eeuw is neergezet. En nog steeds zie je uitgestrekte korenvelden, vermoedelijk van oudsher de bron van rijkdom, maar Picardië zelf beleeft daar weinig vreugde aan. Ik moet denken aan mijn vader in de tijd dat hij nog boer was. Zijn grootste voldoening was wanneer hij na de oogst met de handen in zijn zakken tevreden kon kijken naar een volle schuur. Schuren zijn hier niet, alleen her en der verspreid enorme graansilo’s, maar die zijn niet van de boer. Die boer is er sowieso ook niet; de uitgestrektheid van de velden wijst op grootgrondbezit van afwezige eigenaren. Picardië mag zijn grond en zijn eenvoudige arbeidskracht leveren, maar de opbrengst wordt onmiddellijk afgevoerd. Het is als de koe die na het kalveren amper haar jong mag schoonlikken. Zo is Picardië ongeveer het Franse Oost-Groningen. Daar mogen ze ook de rijkdom uit de grond inleveren bij hoge heren elders, die er mooie dingetjes mee doen voor mensen in Den Haag en Amsterdam. Als intussen de huizen in Groningen op instorten staan, is dat jammer, maar geld om er iets aan te doen, is er helaas niet.

We zien hier geen mooie landhuizen met uitzicht op de rivier. Dat was voorbij Gent zo, het komt ook weer aan de Parijse goudkust langs de Marne en misschien tussendoor ook wel bij Reims. Wat je hier hebt, is de  herinnering aan oorlog. Voorbij Compiège kwamen we langs het Carrefour de l’Armistice, waar in 1918 de Duitsers een vernederend wapenstilstandsverdag moesten ondertekenen – niet in een kasteel of paleis maar in een treinwagon. De enige reden dat het niet op de plee gebeurde is vermoedelijk dat de Fransen dat te erg vonden stinken, en er niet genoeg politici en generaals in konden. Hitler kreeg natuurlijk zijn revanche in 1940, toen hij de Franse capitulatie liet ondertekenen in dezelfde wagon, die 22 jaar symbolisch had staan pronken. Om een eventuele heropvoering te voorkomen, liet hij het ding daarna opblazen – wat natuurlijk niet verhinderde dat er weer een replica staat, en voor dezekerheid elders nog twee of drie andere.