24 kilometer varen om om te keren

Het Canal de Roanne à Digoin, het zat niet in de planning, maar met zijn noord-zuidrichting bood het uitzicht op verkoelende bomenschaduw in de brandende middagzon. Het ligt ook niet in de richting ergens heen, het gaat naar Roanne en anders niet – waarbij volgens onze Franse informant Roanne een soort Almelo is waar niets te zien valt. Wij namen dus de afslag, en moeten straks weer terug door een stuk of wat sluizen die met 5,10 meter nog smaller zijn dan wat we tot nu toe hebben gehad. 

Ook het kanaal is smal, minder dan de dertig-plus meter die wij nodig hebben om te keren. We kunnen dus één kant uit, vooruit, tot de enige zwaaikom in het kanaal twaalf kilometer verderop bij Avrilly. Als het daar ook niet kan, wordt het Roanne, op veertig kilometer. In dat geval gaan we heel aandachtig kijken naar wat er niet te zien is. 

De schaduwkoelte wordt duur betaald!

Maar, de volgende dag, het kanaal is prachtig. Voor het eerst in lange tijd zien we hier grote boerenbedrijven, die zich zo te zien specialiseren in Charolais vleeskoeien. Dat is boys only, een stierenspecialisatie. Die zien we hier en daar, als een her-opvoering van een Paulus Potter tafereel, tot aan de buik in het water staan om verkoeling te zoeken. Hun toekomst kennen wij, zij niet, maar intussen zien ze er heel content uit. Onze eigen toekomst moeten we trouwens ook maar naar gissen, dus wat valt er beter te doen dan een beetje kauwen en herkauwen?

Le canal tranquille, stond er bij de ingang. Het klopt, we hebben op de sluiswachter na nog helemaal niemand gezien. Vroeger was dit een druk kanaal dat veel heeft betekend voor de ontwikkeling van Roanne. Tot de jaren zestig ging er gemiddeld 300.000 ton vracht per jaar doorheen, dat zijn 2000 Anna Koosjes. In 1976 was dat volgens onze vaargids "letterlijk ingestort" tot 19.500 ton; en nu is het met zekerheid nul komma nul. Roanne zal zich wel verder ontwikkeld hebben met games, overheid en consultancy. De belangrijke verbindingen zijn tegenwoordig van glasvezel, niet van water. 

Daarmee is het lot van het kanaal natuurlijk net zo zeker als dat van die stieren. Eens in een nat najaar raakt een van de toch al smalle kanaaldijken doorweekt, en breekt op een plek waar de beschoeiing en de damwanden al lang geleden vervangen hadden moeten worden. Het zestien kilometer lange kanaalpand tussen Chassenard en Bourg le Comte stroomt leeg in de langszij stromende Loire. Een economisch argument om de boel te herstellen is er niet, de sluizen worden dichtgegooid, en dat is dan het einde van een eeuwenoud kanaal. 

Last chance to see

Last Chance to See, het is de titel van een boek van Douglas Adams, dezelfde van The Hitchhiker's Guide to the Galaxy.

LCtS  gaat over witte neushoorns, gorilla's en andere levensvormen die onze kleinkinderen alleen van YouTube zullen kennen – als YouTube het tenminste zelf overleeft. 

Wij maken hier onze eigen last chance mee. Na Quatorze Juillet voeren wij vandaag verder over het zijkanaal langs de Loire, voorbij Décize, waar je, als je niet te groot bent, kunt afslaan naar het Canal du Nivernais. 

Wij gingen rechtdoor, richting Bourgogne. Al een hele tijd verwonderden wij ons over de rust op het water, of beter het  geringe aantal schepen dat we tegenkwamen. "Na quatorze juillet zal het wel drukker  worden", vertelden we onszelf. 

Bij de eerste sluis na Décize raakten we aan de praat met de sluismeester. 

"In 1996 hadden we op 15 juli 63 schepen om te schutten", vertelde hij. "Vandaag zijn jullie het tweede".

Verderop typeerde een collega de VNF als een zieltogende organisatie. Ontslagen, inkrimpingen en geen geld voor materieel. 

Voor sommige departementen gaat de helft van de begroting op aan onderhoud van de vaarwegen, zei hij. Intussen neemt de populariteit van het watertoerisme op de kanalen hard af. 

Dit kan zo niet lang duren, dus laten we vooral maar heel goed kijken naar wat er te zien valt zolang het er is.

Hoe noem je dit, anticiperende nostalgie?

Hoog water

We hadden het zo goed geregeld, vonden we, met het schip niet aan een steiger maar op anderhalve meter afstand tegen de schuine kanaaloever aan, zodat niemand er zonder loopplank op zou kunnen. 

Zo was het bij terugkomst na twee weken wel een verrassing dat het schip tegen de oever lag, de landvasten slap hingen en we zomaar aan boord konden klauteren. Het had geregend, veel, het kanaalpeil was twintig centimeter gestegen, waardoor het schip dichter tegen de kant had kunnen kruipen. 

Mooi, maar je moet er even niet aan denken dat het ook de andere kant uit had kunnen gaan. Vastlopen in een kanaal is even anders dan op het Wad; daar wordt het altijd binnen twaalf uur weer hoog water. Daar wel...

Quatorze Juillet

Waar gaan we heen vandaag? Richting Décize en Digoin hadden we gedacht, en we gingen alvast afscheid nemen van de havenbaas hier. 

'Maar het is quatorze juillet, jullie gaan helemaal nergens heen', was zijn reactie. De sluizen worden niet bediend, dus waar we zijn, daar blijven we. We vonden het ook al stil op het water, met helemaal geen langskomende schepen. 

We zitten vanavond wel eerste rang bij het vuurwerk dat wordt afgestoken op de kanaaloever, en als we willen kunnen we aanschuiven in de feesttent die hier vanochtend is neergezet. Menu champêtre voor 12 euro, en dansen met de meiden uit de buurt. 

Guédelon

Er was nog een extra reden om deze reis over land te maken. Toen wij varend in de buurt van Châtillon waren, kregen wij het bericht van een ex-matroos dat we zo mogelijk een uitstapje zouden moeten maken. Dit was zijn aanbeveling:

Leg aan in Châtillon sur Loire en pak de fietsjes of een taxi naar Guédelon, de plek waar een middeleeuws kasteel wordt gebouwd op de manier van de middeleeuwen.

Geen geitewollensokkenzooi, want 's avonds rijden de werklieden weer per Megane naar huis.

Maar op de werkplaats is het puur middeleeuwen en ambacht. Geen electrische machines. Het grootste geraas is een steenhouwer of een briesend paard. En het steekt niet op een dag. Of op een jaar. En ze gebruiken alleen lokaal materiaal. Het is in 1998 gestart als een project van een paar gedrevenen. inmiddels komen er zo veel (betalende) bezoekers, dat ze het kalmer aan willen gaan doen :) 

Vertragend procesmanagement ipv opleveringsgedreven projectmanagement. Wat een verademing.

Bouw van een muur.
 Tredmolen in plaats van bouwkraan.

Het was 34 kilometer, met de fietsjes toch een beetje ver, maar we wilden het wel graag gaan bekijken. Vandaar dit bezoek per auto.
De afzender van dit bericht was, niet toevallig natuurlijk, zelf een gedrevene, die bezig is met een plan om het in 1674 ingestorte schip van de Utrechtse Domkerk op dezelfde middeleeuwse manier weer op te bouwen. Misschien kost het vijftig, misschien honderd jaar; als je voor de eeuwigheid bouwt, is dat van geen belang. 

Toen ik voor het eerst van dit plan hoorde, kwam het me nogal wereldvreemd over. Wie krijgt bijvoorbeeld het Utrechtse gemeentebestuur zo ver dat een belangrijk plein midden in de stad decennialang een bouwput mag worden? Hoe moeten de bussen rijden als het Domplein weer Domkerk wordt? 

Het voltooide gewelf van de ridderzaal

Maar een bezoek aan Guédelon biedt andere perspectieven, in het bijzonder door de enorme bezoekersparkeerplaats. Jaarlijks komen er 300.000 belangstellenden naar deze uithoek, ver van stad of dorp. De dichtstbijzijnde stad is Auxerre, op ruim veertig kilometer afstand. 
De bezoekers van Guédelon kunnen alleen hun geld kwijt aan een toegangskaartje van 12,50 euro, het souvenir- en boekwinkeltje, en een aangeklede kop koffie. Als je bedenkt hoeveel geld 300.000 bezoekers in een winkel- en horecastad als Utrecht kunnen achterlaten, zou dat Domkerkplan economisch wel eens heel interessant kunnen zijn – nog helemaal los van de culturele en historische waarde. Zelfs het afgelegen Lelystad weet met de Bataviawerf jaarlijks 85.000 bezoekers te trekken. Utrecht moet met een Domproject een veelvoud kunnen halen.

In Guédelon werken 50 full-time medewerkers, volledig betaald uit eigen inkomsten, en elk jaar komen er 700 vrijwilligers "hun steentje bijdragen".

Over land is het een heel eind...

Achter de valreep

We hebben de Anna Koosje voor een korte vakantie – de boog kan immers niet altijd gespannen staan – achtergelaten in het Canal Latéral à la Loire. Ze ligt bij een van de vroegere uitwijkplaatsen die nu voor de pleziervaart beschikbaar zijn als haltes nautiques. Niet aan de steiger zelf, op verzoek van het echtpaar dat op de kant een eenvoudige maar sympathieke eetgelegenheid heeft, want als wij daar met onze dertig meter liggen, houdt dat anderen weg en dat is slecht voor de omzet. We liggen dus ietsje verder, tegen de schuine kanaalkant aan, wat ook betekent dat je zonder loopplank niet aan boord kunt komen. Die ligt opgeborgen onder het eethuis, en verder zijn er de hele tijd mensen in de buurt. Zorg over onbevoegd bezoek hoeven we dus niet te hebben – behalve wellicht van al te ondernemende lezers van deze blog. Maar die moeten dan toch eerst het stuurhuis ontmantelen, anders komen ze niet verder dan de volgende brug.

Met de reis hiernaartoe drong pas tot ons door hoe je met dertig à veertig kilometer per dag toch een heel eind kunt komen als je het maar lang genoeg doet. Zelfs ondanks onze omweg vanuit Dinant terug omhoog naar Antwerpen en Gent, hebben we zo'n afstand afgelegd dat we er met de auto ruim acht uur over deden om bij het schip te komen. Dat was inclusief de gebruikelijke opstopping bij Parijs, waar we stapvoets filerijdend op de A104 bij Chalifert de brug over de Marne overstaken. Daar hadden we een paar weken eerder ontspannen onderdoor gevaren, en met ongeveer dezelfde snelheid.

Het doel van de reis was drievoudig. Anna Koosje even opzoeken, zoals gezegd; de Sancerre en de Pouilly inslaan die we eerder hadden moeten laten liggen; en een kijkje nemen bij het geabandonneerde Canal de Berry.

Faguin en het kanaal;
wij kwamen over de D15

ex-Canal de Berry, ex-sluis Faguin

Over de wijn valt weinig te zeggen behalve dat je een prachtige witte Sancerre, een coup de coeur volgens de Guide Hachette, kunt krijgen voor zeven euro, en dat de relatief onbekende rode Sancerre dat vooral moet blijven. We hebben een paar juweeltjes gevonden die we graag voor onszelf houden.

Over het Canal de Berry – wie het over de weg benadert, moet vreselijk goed opletten. Het is niet breder dan een sloot en het ligt hier en daar nog heel diep ook, zodat je er overheen bent voor je het weet. Wij vonden het bij het oude, verlaten sluisje van Faguin. Wat een wonder dat daar ooit scheepjes met vracht doorheen gekomen zijn! Het sluishuisje was wel bewoond, een idylle, zeker in de zomer, met de gebruikelijke drie meter afstand tussen het tuintje en de sluis. Dat was vroeger als jaagpad publiek terrein, en dat is het nog steeds.

Canal de Berry en andere buiten gebruik gestelde vaarwegen

Marseilles-lès-Aubigny is waar het Canal de Berry zich in het Canal Latéral à la Loire voegt. Alleen zie je er geen sluis of water, maar een dam met gemeentegroen. Want het Canal de Berry is buiten dienst gesteld, déclassé, aliéné. Eerder hadden we bij Montargis ook al een stukje het Canal d'Orléans in gekeken, dat hetzelfde lot heeft ondergaan. 

Het Canal de Berry begon in 1768 als economisch project om de producten van de streek beter toegang te geven tot de markten van Parijs en de rest van Frankrijk. Er kwamen minstens zes plannen van de tekentafel, maar het vergde uiteindelijk een decreet van Napoleon om met de aanleg te beginnen. 

Helaas had die niet het eeuwige leven, het geld raakte op en de verantwoordelijke hoofdingenieur van de Franse rijkswaterstaat ging eens in Engeland kijken hoe ze het daar deden met kanalen. Dat was dus heel smal, we weten het van die typische narrowboats. Smal werkte, daar althans, en het was een stuk goedkoper. Zo werd de breedte van de kanaalsluizen en brugdoorvaarten teruggebracht van 5,20 tot 2,60 meter. Dat heeft nog een tijdlang aanleiding heeft gegeven tot de ontwikkeling van heel smalle vrachtscheepjes zoals de flûte en de Berrichon, maar het bleek een fataal verkeerde inschatting. Het grotere Gabarit Freycinet werd de dominante scheepsmaat in Frankrijk, en het achterland van het kanaal had zich over water onbereikbaar gemaakt. 

Het Canal de Berry
Foto's van www.binnenvaartinbeeld.com

In 1955 deed de staat het kanaal over aan de aangrenzende gemeenten, voor het symbolische bedrag van een franc per kilometer. Sommige hebben er visvijvers van gemaakt, andere hebben het dichtgegooid en er parkeerplaatsen of parken aangelegd. Of het gewoon verwaarloosd en dicht laten groeien. Al met al leidt het tot wat ze hier aanduiden als de saucissonnage, de verworsting van het kanaal. Op onze oude vaarkaart staat nog dat er gestudeerd wordt op rehabilitatie en heropening. Dat zal er in deze tijd van publieke soberheid niet meer van komen. 

Jammer, zeggen wij. Maar hoe weten wij zo zeker dat die gemeenten en de staat niet beter uit zijn met hun visvijvers en parken? Ik kan niet beweren dat wij als watertoeristen hier veel geld achterlaten, en de kosten van bemanning en onderhoud van de waterwegen zijn aanzienlijk. 

Het is zomaar denkbaar dat ook de prachtige kanalen die nu nog voor ons openstaan, in de komende jaren zullen worden déclassés, aliénés. Wij zullen dan met weemoed en goede herinneringen terugdenken aan deze wondertijd, toen we er nog konden varen alsof het gewoon was.

En verder, ik moet sowieso binnenkort per auto deze kant uit om wat dozen Sancerre op te halen. Ik ga dan zeker even kijken bij wat er resteert van het Canal de Berry.